Weet dat er nog een manuscript in de brandkast ligt, zei Bob de Graaff toen hij eind vorig jaar te gast was bij de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). Onder zijn gehoor waren de oud-diensthoofden, die hun traditionele jaarlunch genoten. Emeritus-hoogleraar De Graaff was aangeschoven vanwege de Engelse vertaling van Ongekend en Onderscheidend, zijn in 2022 verschenen boek over de geschiedenis van de dienst. Hij had indertijd een naar eigen zeggen “volledig uit de hand gelopen hoofdstuk” terzijde moeten leggen. De reden? Met ruim duizend pagina’s dreigde het manuscript onleesbaar dik te worden.

Dat uit de hand gelopen hoofdstuk ging over de bemoeienis van Nederland met Suriname. Het verdween in de kluis van de MIVD en kwam er onlangs weer uit. Na de dood van voormalig legerleider en president Desi Bouterse in december 2024 – De Graaff was nog maar net te gast geweest bij de MIVD – bleek de weg voor publicatie vrij. Met de nodige aanvullingen is het nu in boekvorm verschenen. De titel? Coups, contracoups en constitutie.

Wilde scenario’s

De Graaff belicht, behalve de sergeantencoup van Bouterse c.s. in 1980, een reeks interventieplannen van vooral particulieren (Nederlands en Surinamers). Maar ook inlichtingendiensten, departementen en politici speelden een rol. Er vielen doden. Soms wilde scenario’s die het militaire bewind van Bouterse ten val moesten brengen strandden vroegtijdig. “De horloges stonden nooit gelijk”, stelt de auteur. Tot heuse coups kwam het niet.

“In veel opzichten getuigde het Nederlandse Surinamebeleid niet zozeer van moedwil, maar had het meer het karakter van een tragikomedie. Dit kwam mede doordat zowel het Nederlandse beleid als de situatie in Suriname ruimte bood aan een reeks tamelijk autonoom opererende personages”, aldus De Graaff in zijn conclusies. Daarmee doelt hij onder anderen op militaire attachés als Hans Valk en Bas van Tussenbroek, maar bijvoorbeeld ook op Werner van den Berg, “een defensiemedewerker (officier bij de commando’s – red.) die met zijn jungletrips in zijn eentje de Nederlands-Surinaamse betrekkingen dreigde te doorkruisen”.

“Och, als je in de wereld van de inlichtingendiensten duikt, kom je altijd wel crooks en cranks tegen”, zegt De Graaff glimlachend tijdens het interview dat ik met hem had voor Historisch Nieuwsblad.

Geheime dossiers

Uiteraard ging het interview ook over de dossiers die Nederland in 2011 “in het belang van de staat en zijn bondgenoten” in het slot gooide, tot 2060. Het betrof de bijlagen van het in 1984 uitgebrachte rapport over de Nederlandse Militaire Missie in Suriname en haar rol bij de coup van Bouterse. Geheim of niet, in 2021 wist historicus Ellen de Vries al veel informatie op te diepen.

Nu hij bij de MIVD alles heeft ingezien en opgeschreven, komen er in 2060 echt geen grote geheimen meer aan het licht, zegt De Graaff. Waar de reserve in 2011 vandaan kwam, snapt hij niet. “Ik kan geen logica ontdekken in het niet openbaar verklaren van dossiers die in het Nationaal Archief liggen. Soms kan ik de gedachten niet volgen.”

 

Lees hieronder het hele interview met Bob de Graaff, in november 2025 gepubliceerd. Coups, contracoups en constitutie verscheen eind oktober.  
Klik op de afbeeldingen voor een leesbaar formaat.